Tijdens de Koude Oorlog was de marinebasis Subic Bay op de Filipijnen een cruciale factor bij het mogelijk maken van de militaire operaties van de VS in de Stille Oceaan en daarbuiten. De basis fungeerde als een essentiële ondersteuningsfaciliteit voor de oorlog in Vietnam en als doorvoerhaven voor wapens die bestemd waren voor de VS-troepen tijdens de Perzische Golfoorlog van 1991. 

Daar kwam in juni van dat jaar opeens verandering in, toen het Filipijnse Congres -onder druk van een brede maatschappelijke beweging tegen buitenlandse militaire basissen- weigerde de huurovereenkomst voor Subic Bay en VS-buitenposten in de Filipijnen te verlengen.

Na de sluiting van de VS-basissen verliepen de militaire betrekkingen tussen de Verenigde Staten en de Filipijnen indirect, via wapenleveringen, gezamenlijke militaire oefeningen en de inzet van speciale eenheden ter ondersteuning van de Filipijnse contraguerrillaoperaties, in plaats van via de permanente aanwezigheid van tienduizenden VS-militairen in het land. Deze relatie werd in 1999 formeel vastgelegd, toen Washington en Manilla een overeenkomst inzake bezoekende strijdkrachten ('Visiting Forces Agreement') sloten. Dit akkoord vergemakkelijkte de verplaatsing van VS-troepen en materieel naar en vanuit de Filipijnen en bepaalde dat VS-militairen die zich in het land bevonden onder de rechtsmacht van de VS-autoriteiten vielen, niet onder die van de Filipijnse autoriteiten.

Subic Bay is vandaag opnieuw in beeld, als onderdeel van een hernieuwde uitbreiding van de militaire aanwezigheid van de VS op de Filipijnen. En deze keer worden deze imperialistische machtsprojecten gefinancierd met particulier kapitaal.

Militaire macht versus mensenrechten

De langdurige militaire banden van de VS met de Filipijnen hebben de inwoners van dat land al veel gekost. De militaire en economische belangen van de VS in de Filipijnen hebben ertoe geleid dat Washington de andere kant op keek wanneer repressieve leiders als Ferdinand Marcos (1965-1986) en Rodrigo Duterte zich schuldig maakten aan systematische mensenrechtenschendingen tegen hun eigen bevolking.

De regering-Reagan verdient enig krediet voor het feit dat ze uiteindelijk de banden verbrak met Marcos. In 1986 werd de dictator ten val gebracht door vreedzame protesten die bekendstaan als de ‘People Power’-opstand en de VS-regering schaarde zich achter zijn democratisch gekozen tegenstander, Corazon Aquino. In het geval van Duterte bleef een dergelijke koerswijziging echter uit. Zijn regime regeerde de Filipijnen van 2016 tot 2022 en maakte zich schuldig aan de buitengerechtelijke executies van duizenden Filipino's, onder wie journalisten en activisten, allemaal onder het mom van een ‘oorlog tegen drugs’. Duterte is inmiddels formeel aangeklaagd door het Internationaal Strafhof, dat hem beschuldigt van “de misdaden tegen de menselijkheid: moord en poging tot moord”.

Ferdinand Marcos en zijn familie ontvluchtten de Filipijnen in de jaren 1980, maar zijn zoon, Ferdinand Marcos Jr., keerde later terug. In 2022 won hij met een overweldigende meerderheid de presidentsverkiezingen, mede door te beloven om een aantal van de autoritaire beleidsmaatregelen die Duterte had ingevoerd, aan te houden. Sinds de jongere Marcos' aantreden als president stelde Human Rights Watch het volgende vast: “Ernstige mensenrechtenschendingen zijn grotendeels onverminderd voortgezet, waaronder willekeurige arrestaties, buitengerechtelijke executies en gedwongen verdwijningen door veiligheidstroepen. De moorddadige ‘oorlog tegen drugs’ wordt bestendigd, zij het met minder dodelijke slachtoffers. Linkse maatschappelijke activisten, journalisten, milieuactivisten, inheemse leiders, vakbondsleden en linkse politici blijven blootstaan aan ernstige, soms dodelijke bedreigingen.

Tijdens het presidentschap van Biden breidde de VS de 'Enhanced Defense Cooperation Agreement' (EDCA) uit. Deze in 2014 gesloten overeenkomst gaf het VS-leger toegang tot vijf belangrijke militaire sites op de Filipijnen. In 2023 werd dit aantal uitgebreid tot negen.

Het VS-ministerie van Buitenlandse Zaken omschreef de reikwijdte van de EDCA als volgt: de overeenkomst verleent “Amerikaanse strijdkrachten op roulerende basis toegang tot overeengekomen locaties op de Filipijnen, voor oefeningen in het kader van de veiligheidssamenwerking, gezamenlijke en gecombineerde militaire trainingsactiviteiten, en activiteiten op het gebied van humanitaire hulpverlening en rampenbestrijding”. 

Deze officiële samenvatting laat de werkelijke reden voor de ondertekening van de EDCA onvermeld, nl. het verschaffen van toegang aan de VS tot grondgebied dat in een eventuele toekomstige oorlog met China gebruikt kan worden.

De privatisering van de Subic Bay

Voortbouwend op de intensievere samenwerking met de Filipijnen onder zijn voorganger streefde president Donald Trump, die een uitgesproken aanhanger was van Duterte, naar nog nauwere banden met de regering-Marcos. Dit werd in belangrijke mate ingegeven door de wens om de Filipijnen te gebruiken als uitvalsbasis voor mogelijke militaire interventies in de Stille Oceaan-regio en voor een verdere economische penetratie van Azië.

In de context van het zich snel ontwikkelende veiligheidspartnerschap tussen de VS en de Filipijnen zijn de militaire activiteiten in Subic Bay inmiddels hervat. Maar deze keer is de formele toegang tot de basis verzekerd via een particuliere investeringsmaatschappij, Cerberus Capital Management, die de controle heeft verworven over het gebied via een erfpachtovereenkomst voor vijftig jaar en tot stand is gekomen in samenwerking met het Filipijnse bedrijf Agila.

Een rapport van het ‘New York Committee for Human Rights in the Philippines’, dat deel uitmaakt van de ‘International Coalition for Human Rights in the Philippines’, geeft een samenvatting van de huidige activiteiten in Subic Bay: “Medio 2025 keurde het VS-Congres een plan goed voor de bouw van een vooruitgeschoven operationele basis en een munitieproductiefaciliteit in Subic Bay. Naar verwachting wordt dit het grootste wapenknooppunt ter wereld. (...) Op de scheepswerf zijn HD Hyundai Heavy Industries, fabrikant van diepzeekabels voor glasvezelcommunicatie Sub Com, defensiebedrijf V2X en de Filipijnse zeemacht gevestigd. De Filipijnse zeemacht exploiteert ook een deel van de faciliteit.

Cerberus onderhoudt nauwe banden met de regering-Trump, in de eerste plaats via zijn oprichter, Stephen Feinberg, die nu onderminister is van het ministerie van Oorlog - na minister Pete Hegseth de hoogste functionaris van het Pentagon. In die functie houdt Feinberg toezicht op het ‘Office of Strategic Capital’ (OSC), de Pentagon-instelling die leningen verstrekt aan militaire technologiebedrijven. Vele daarvan zijn huidige of voormalige klanten van Cerberus.

Feinberg heeft zijn positie op de ouderwetse manier 'verdiend': door miljoenen te schenken aan ‘Rebuilding America Now’, een super-PAC (‘Political Action Committee’s’ zijn organisaties die geld inzamelen en uitgeven om politieke kandidaten te steunen of juist tegen te werken) dat zich toelegt op het steunen van Trump. In 2016 organiseerde Feinberg ook een fondsenwervingsdiner waarvoor de gasten 50.000 dollar per couvert betaalden. De opbrengst daarvan ging eveneens naar de steun voor de kandidatuur van Trump.

Bloomberg News identificeerde vier andere voormalige leidinggevenden bij het bedrijf Cerberus die vandaag sleutelposities bij het Pentagon bekleden: David Lorch, directeur van het OSC; George Kollitides, een speciale overheidsmedewerker die tegelijkertijd bestuurder is van D. Boral Acquisition, een bedrijf dat bemiddelt bij fusies en overnames in de wapensector; en de hooggeplaatste Pentagon-adviseurs John Gallagher en Tom Rakusan.

Aan de andere kant van de draaideur tussen politiek en bedrijfsleven heeft Cerberus prominente Republikeinse figuren in dienst genomen, zoals voormalig minister van Financiën John Snow en voormalig vicepresident Dan Quayle, die voorzitter is van de wereldwijde investeringstak van het bedrijf. Gezien deze banden steunt het Pentagon de activiteiten van Cerberus in de Filipijnen voluit. Maar deze hebben ook tot weerstand geleid. Activisten in de Filipijnen en daarbuiten spreken zich uit tegen de rol van Cerberus en roepen openbare pensioenfondsen op om hun beleggingen uit het bedrijf te halen, omdat het de militarisering van de Filipijnen financiert.

Een andere belangrijke manier waarop de samenwerking tussen de VS en de regering-Marcos wordt uitgebreid, is de deelname van de Filipijnen aan 'Pax Silica', een door de VS geïnitieerd samenwerkingsverband dat door het ministerie van Buitenlandse Zaken wordt omschreven als zijn “belangrijkste veiligheidsinitiatief op het gebied van AI en toeleveringsketens, dat een nieuwe economische veiligheidsconsensus onder bondgenoten en vertrouwde partners bevordert”.

Met ‘veiligheid van de toeleveringsketens’ bedoelt men vooral ‘het verminderen van de afhankelijkheid van China’ voor de kritieke mineralen die nodig zijn om de digitale verwerkingscapaciteit waarop het Pentagon en de VS-wapenindustrie tegenwoordig in zeer belangrijke mate steunen, te leveren en op peil te houden.

Naast de Filipijnen nemen nog 24 andere landen deel aan Pax Silica, waaronder de twee belangrijke Aziatische partners, India en Japan, evenals Taiwan, dat geassocieerd lid is van het samenwerkingsverband. Jacob Helberg, een voormalig adviseur van de grote militaire technologieonderneming Palantir en nu verantwoordelijk is voor Pax Silica bij het VS-ministerie van Buitenlandse Zaken, benadrukt dat het initiatief veel verder gaat dan alleen het veiligstellen van de aanvoer van specifieke kritieke grondstoffen. “Zoals de 20e eeuw draaide op olie en staal, draait de 21e eeuw op computercapaciteit en de mineralen die daarvoor nodig zijn”, zei hij. “Deze verklaring [waarmee Pax Silica werd aangekondigd] luidt een nieuwe consensus over economische veiligheid in, die ervoor moet zorgen dat gelijkgestemde partners samen het AI-ecosysteem van morgen uitbouwen — van energie en kritieke mineralen tot geavanceerde industriële productiemodellen.”

Het China-syndroom

Hoewel het tal van andere voordelen oplevert voor bedrijven en het nationale veiligheidsapparaat van de VS, worden de intensieve inspanningen om de Filipijnen steviger binnen de militaire, politieke en economische invloedssfeer van de VS te brengen voorgesteld als een poging om de economische en militaire macht van China in te dammen en de steun van Manilla te verzekeren bij een mogelijke oorlog tussen China en de VS.

Het beleid van economische oorlogsvoering en de agressieve voorbereidingen op een militair conflict met China zijn bijzonder misplaatst. De vaak aangehaalde ‘noodzaak’ om VS-troepen in stelling te brengen om tegen China te kunnen vechten omwille van Taiwan, gaat voorbij aan het feit dat er diplomatieke middelen bestaan om een dergelijk conflict te voorkomen. Wat nodig is, is een gezamenlijk standpunt over de status van Taiwan. Al meer dan veertig jaar wordt de vrede in de Straat van Taiwan gehandhaafd dankzij de overeenkomst dat Washington geen stappen zal zetten in de richting van de erkenning van Taiwan als onafhankelijke staat, en dat China ermee instemt de kwestie-Taiwan niet met geweld op te lossen: het zogenaamde ‘één-Chinabeleid’. Deze overeenkomst is echter verzwakt door maatregelen die genomen zijn onder de Biden en Trump-regeringen. De eenvoudigste en beste manier voor Washington en Peking om een oorlog om Taiwan te voorkomen, zou de terugkeer zijn naar het ‘één-Chinabeleid’.

Peking vormt geen directe militaire bedreiging voor de VS. De laatste grote oorlog die China voerde, was de invasie van Vietnam in 1979, een conflict waarin de Chinese troepen een zware nederlaag leden tegen doorgewinterde Vietnamese strijdkrachten. De VS besteedt vandaag bovendien bijna drie keer zoveel aan zijn militair apparaat als China, en loopt ver voor op Peking wat betreft het aantal geavanceerde gevechtsvliegtuigen, de slagkracht van de zeemacht en het aantal kernwapens.

Op gebieden waarop China een evenwaardige concurrent van het VS-leger zou kunnen zijn, zoals door AI aangestuurde wapens, moet er dringend regelgeving komen. Het inzetten van handelsoorlogen en de opbouw van militaire macht als belangrijkste middelen om China te beïnvloeden, zal eenvoudigweg niet werken. Het logische gevolg van het volhouden van deze aanpak is een gevaarlijke wapenwedloop en een groter risico op een regelrechte oorlog.

Een meer constructieve aanpak van de betrekkingen tussen de VS en China zou erin bestaan serieus werk te maken van samenwerking rond belangrijke thema’s zoals wapenbeheersing, het aanpakken van de klimaatcrisis en het stabiliseren van de wereldeconomie. De VS zou nog steeds een militaire strategie voor de Aziatisch-Pacifische regio hebben, maar die zou daadwerkelijk defensief van aard moeten zijn - een dergelijke benadering zou de komende jaren honderden miljarden dollars kunnen besparen.

Een evenwichtiger beleid ten aanzien van China zou de weg vrijmaken voor de ontwikkeling van gelijkwaardigere, minder uitbuitende betrekkingen met de Filipijnen en andere landen in de Stille Oceaan. Het zou Washington ook eindelijk in staat stellen oprechte belangstelling te tonen voor het bevorderen van de mensenrechten en het bestrijden van repressie als centrale pijlers van de internationale betrekkingen van de VS.

In een tijd waarin gewapende conflicten en oorlogsdreigingen de grondslag vormen van het VS-beleid -van het westelijk halfrond tot het Midden-Oosten- lijkt een verschuiving naar diplomatie een enorme opgave. Maar het is de enige weg vooruit als we naar een vreedzamere wereld willen toewerken waarin geen enkel land of samenwerkingsverband van landen domineert en waarin bedrijven het binnenlands en buitenlands beleid niet naar hun hand zetten.

Dit vertaalde artikel verscheen eerder op 'TomDispatch'.